Асыл мұра

Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан тілдік қазынасын, сөз өнерін және рухани байлығын танытатын бөлім. Мұнда ұлттық дүниетанымды айшықтайтын көркем сөз үлгілері, мақал-мәтелдер, нақыл сөздер мен тарихи тілдік мұралар жинақталады. Қазақ тілінің тереңдігі мен көркемдігін дәріптеу – ұрпақ санасына ұлттық құндылықтарды сіңірудің маңызды жолы. Бұл бөлім оқырманды ана тіліміздің асыл қазынасымен жақынырақ таныстыруды мақсат етеді.

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ТАРИХЫъ

Қазақ халқының тарихы – терең тамырлы, бай мазмұнды және бірнеше ғасырларды қамтитын ұлы шежіре. Ол ежелгі сақ, ғұн, түркі тайпаларынан бастау алып, біртіндеп қазақ ұлтының қалыптасуына негіз болды.

1. Ежелгі кезең

Қазақ жерін ежелден сақтар, ғұндар және түркі тайпалары мекендеген. Бұл тайпалар жауынгерлігімен, көшпелі өмір салтымен және бай мәдениетімен ерекшеленген. Түркі дәуірі қазақ этносының қалыптасуына үлкен ықпал етті.

2. Қазақ хандығының құрылуы

XV ғасырда Керей мен Жәнібек сұлтандар Әбілқайыр ханнан бөлініп шығып, Қазақ хандығының негізін қалады. Бұл – қазақ мемлекеттілігінің бастау кезеңі. Қазақ хандығының құрылуы халықтың біртұтас ұлт ретінде қалыптасуына жол ашты.

3. Хандық дәуір

Қазақ хандығы кезеңінде елді басқарған хандар: Қасым хан, Хақназар хан, Тәуке хан сияқты билеушілер мемлекет қуатын арттырды.

Тәуке хан тұсында «Жеті жарғы» заңдар жинағы қабылданып, ел ішіндегі тәртіп нығайды.

4. Отарлау және күрес кезеңі

XVIII–XIX ғасырларда қазақ жері Ресей империясының ықпалына түсті. Бұл кезеңде халық өз тәуелсіздігі үшін күрес жүргізді. Кенесары Қасымұлы көтерілісі.

5. Кеңес дәуірі

XX ғасырда Қазақстан Кеңес Одағының құрамында болды. Бұл кезеңде индустрия дамып, білім мен ғылым жүйесі қалыптасты, бірақ қиын тарихи кезеңдер де болды (ашаршылық, саяси қуғын-сүргін).

6. Тәуелсіз Қазақстан

1991 жылы Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялады. Ел жаңа даму кезеңіне аяқ басқан кезең. Бүгінде Қазақстан – дамып келе жатқан, бейбітшілік пен тұрақтылықты ұстанған мемлекет.

Қазақ халқының тарихы – ерлік пен бірлікке, күрес пен жеңіске толы ұлы шежіре. Ол ұрпаққа отансүйгіштік, бірлік және ұлттық рухты сақтаудың маңызын үйретеді.

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ САЛТ-ДӘСТҮРЛЕРІ

Қазақтың салт-дәстүрлері – ұлттың өмір салты, тәрбиесі мен рухани мәдениетінің негізі. Олар ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан асыл мұра.

1. Отбасы және бала тәрбиесіне қатысты дәстүрлер

Шілдехана – нәресте дүниеге келгенде той жасалып, қуаныш бөлісу дәстүрі.
Бесікке салу – баланы бесікке бөлеп, алғашқы тәрбиені бастау рәсімі.
Қырқынан шығару – бала туғанына 40 күн толғанда жасалатын салт.
Тұсау кесу – бала алғаш қадам басқанда тұсауын кесіп, тілек айту.
Сүндет той – ұл баланы сүндетке отырғызу рәсімі.
Ат қою – балаға есім беру дәстүрі.

2. Отбасы құру дәстүрлері

Құда түсу – екі отбасының құдалық келісімі.
Сырға салу – қызға құда түсіп, келісім белгісі ретінде сырға тағу.
Ұзату той – қызды ұзатып, жаңа өмірге шығарып салу.
Жасау беру – қызға үйге қажетті бұйымдармен көмектесу.
Беташар – келіннің бетін ашып, жаңа отбасыға таныстыру.

3. Қонақжайлық дәстүрлері

Қонақасы – келген қонаққа арнайы ас беру.
Ерулік беру – жаңа көшіп келген көршіні қонаққа шақыру.
Бел көтерер – сыйлы қонаққа арнайы дәм ұсыну.
Сыбаға – алыстағы туысқа арнайы сақталған ет.

4. Ұлттық тәрбиелік дәстүрлер

Тыйым сөздер – жаман әдеттен сақтандыратын тәрбиелік сөздер.
Бата беру – үлкендердің ақ тілегі, дұғасы.
Жеті ата – туыстық жүйені сақтау дәстүрі.
Аралас некеге тыйым – қан тазалығын сақтау ұстанымы.

5. Тұрмыс-салт дәстүрлері

Наурыз көже – Наурыз мерекесінде жасалатын жеті дәмнен тұратын тағам.
Асар – біреуге көмектесу үшін жаппай жиналып жұмыс істеу.
Жылу жинау – қиын жағдайға тап болған адамға көмектесу.
Сүйінші сұрау – жақсы хабарды жеткізгенде сый алу дәстүрі.

6. Рухани және ұлттық дәстүрлер

Айтыс – ақындардың сөз сайысы.
Жыраулық дәстүр – тарихи оқиғаларды жырмен жеткізу

Шешендік өнер – ел басқару мен дауда сөзбен шешу өнері.

Қазақ халқының салт-дәстүрлері – ұлттық болмыстың өзегі. Олар ұрпақты тәрбиелеуге, бірлікті сақтауға және рухани байлықты дамытуға қызмет етеді.

Даналық сөздер

– Өнер алды – қызыл тіл
– Тіл тас жарады, тас жармаса бас жарады
– Ойнап сөйлесең де, ойлап сөйле
– Жақсы сөз – жарым ырыс
– Сөз қадірін білмеген – өз қадірін білмейді
– Бірлік бар жерде – тірлік бар

– Сөз сүйектен өтеді, таяқ еттен өтеді
– Тіл – қылыштан өткір
– Жақсы сөз – жанға қуат
– Аз сөз – алтын, көп сөз – көмір
– Сөз – ойдың айнасы
– Ойлы адам – орамды сөйлер
– Тіл – адам жанының айнасы
– Сөз қадірін білмеген – өз қадірін білмейді
– Айтылған сөз – атылған оқ
– Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ
– Көп тыңдаған – көп біледі
– Білекті бірді жығар, білімді мыңды жығар
– Тілін білмеген – тегін білмейді
– Жақсының сөзі – жібек, жаманның сөзі – күйік
– Ойың жүйрік болса, тілің шешен болады
– Жақсы байқап сөйлер, жаман шайқап сөйлер
– Сөз тапқанға қолқа жоқ
– Таза мінсіз асыл сөз – ой түбінде жатады
– Аңдамай сөйлеген – ауырмай өледі
– Сөзіңді бақ, басың аман болсын

Шешендік мұра

Төле би:

«Жаңбыр жаумаса – жер жетім,

Басшысы болмаса – ел жетім,

Ұқпасқа айтқан сөз жетім.»

Қазыбек би:

«Біз қазақ деген мал баққан елміз,

Ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз.

Елімізден құт-береке қашпасын деп,

Жеріміздің шетін жау баспасын деп,

Найзаға үкі таққан елміз.»

Әйтеке би:

«Ашу бар жерде – ақыл тұрмайды,

Ақыл бар жерде – ашу тұрмайды.»

Жиренше шешен:

«Дүниеде не өлмейді?

Жақсының аты өлмейді,

Ғалымның хаты өлмейді.»

Сырым Датұлы:

«Бай болсаң – халқыңа пайдаң тисін,

Батыр болсаң – жауға найзаң тисін.»

Қысқа нақыл шешендік сөздер

– Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ

– Елге бай құт емес, би құт

– Бірлік болмай, тірлік болмас

– Хан қасында би ақылды болса, қара жерден кеме жүргізеді

– Ақыл – дария, ой – теңіз

–  Тіл – жүректің кілті

– Ақыл – тозбайтын тон, білім – таусылмайтын кен

– Сөз тапқанға қолқа жоқ

– Жақсы сөз – жарым ырыс

– Тура сөз – тас жарады

– Ойлы сөз – орамды сөз

– Аз сөз – алтын

– Көп сөз – көмір

– Білімдіге дүние жарық

– Ақылды адам – елдің тірегі

– Ел іші – береке

– Ердің атын еңбек шығарады

– Әділдік – елдің тұғыры

– Сабыр түбі – сары алтын

Тіл қазынасы

– Қара шаңырақ – әулеттің үлкен үйі, отбасының қасиетті ордасы
– Ақ жол – сәттілік, адал ниет, жақсы тілек
– Жүрек жұтқан – өте батыл, ержүрек адам
– Қой аузынан шөп алмас – жуас, момын адам
– Тайға таңба басқандай – анық, айқын

– Тіл – халықтың жаны
– Тілсіз ұлт – тамыры жоқ ағаш
– Ана тілі – жүректің үні
– Тіл байлығы – ел байлығы
– Сөз – ойдың көрінісі

Мақал — мәтелдер

Әуелгі байлық — ден саулық,
Екінші байлық — он саулық,
Үшінші байлық — ақ жаулық.
Денсаулық — зор байлық.

Жарлының байлығы —
Дәнінің саулығы.

Ауру — астан,
Дау —қарындастан.

Аурудың алдын ал.

Ауруын жасырған өледі.

Ауру кісі күлкі сүймес,
Ауыр жүкті жылқы сүймес.

Денің сау болса,
Жарлымын деме.
Жолдасың көп болса,
Жалғызбын деме.
Тазалық. — саулық негізі,
Саулық — байлық негізі.

Қыры кеткен,
Қырқында таз болады.

Көзің ауырса, қолың тый,
Ішің ауырса, тамағың тый.

Ақша қарда көп жүрсең,
Көзің бір күн қарығар,
Алыс жерде көп жүрсең,
Көңілің бір күн тарығар.

Қазақ тілі – ұлттың жаны, рухани тірегі. Оның бай мұрасын сақтау, насихаттау – әрбір ұрпақтың міндеті.

Тіл қазынасы – ұлттың рухани байлығының айнасы. Оны сақтау, дамыту және жас ұрпаққа жеткізу – әрбір азаматтың қасиетті міндеті.